તપઃસ્વાધ્યાયનિરતં તપસ્વી વાગ્વિદાં વરમ્ |
નારદં પરિપપ્રચ્છ વાલ્મીકિર્મુનિપુંગવમ્ || ૧ ||
કોઽન્વસ્મિન્સાંપ્રતં લોકે ગુણવાન્ કશ્ચ વીર્યવાન્ |
ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાક્યો દૃઢવ્રતઃ || ૨ ||
ચારિત્રેણ ચ કો યુક્તઃ સર્વભૂતેષુ કો હિતઃ |
વિદ્વાન્ કઃ કઃ સમર્થશ્ચ કશ્ચૈકપ્રિયદર્શનઃ || ૩ ||
આત્મવાન્ કો જિતક્રોધો દ્યુતિમાન્ કોઽનસૂયકઃ |
કસ્ય બિભ્યતિ દેવાશ્ચ જાતરોષસ્ય સંયુગે || ૪ ||
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે |
મહર્ષે ત્વં સમર્થોઽસિ જ્ઞાતુમેવંવિધં નરમ્ || ૫ ||
શ્રુત્વા ચૈતત્ત્રિલોકજ્ઞો વાલ્મીકેર્નારદો વચઃ |
શ્રૂયતામિતિ ચામંત્ર્ય પ્રહૃષ્ટો વાક્યમબ્રવીત્ || ૬ ||
બહવો દુર્લભાશ્ચૈવ યે ત્વયા કીર્તિતા ગુણાઃ |
મુને વક્ષ્યામ્યહં બુદ્ધ્વા તૈર્યુક્તઃ શ્રૂયતાં નરઃ || ૭ || [બુદ્ધ્યા]
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રામો નામ જનૈઃ શ્રુતઃ |
નિયતાત્મા મહાવીર્યો દ્યુતિમાન્ધૃતિમાન્વશી || ૮ ||
બુદ્ધિમાન્નીતિમાન્વાગ્મી શ્રીમાન્ શત્રુનિબર્હણઃ |
વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કંબુગ્રીવો મહાહનુઃ || ૯ ||
મહોરસ્કો મહેષ્વાસો ગૂઢજત્રુરરિંદમઃ |
આજાનુબાહુઃ સુશિરાઃ સુલલાટઃ સુવિક્રમઃ || ૧૦ ||
સમઃ સમવિભક્તાંગઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્ |
પીનવક્ષા વિશાલાક્ષો લક્ષ્મીવાન્ શુભલક્ષણઃ || ૧૧ ||
ધર્મજ્ઞઃ સત્યસંધશ્ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ |
યશસ્વી જ્ઞાનસંપન્નઃ શુચિર્વશ્યઃ સમાધિમાન્ || ૧૨ ||
પ્રજાપતિસમઃ શ્રીમાન્ ધાતા રિપુનિષૂદનઃ |
રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય પરિરક્ષિતા || ૧૩ ||
રક્ષિતા સ્વસ્ય ધર્મસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા |
વેદવેદાંગતત્ત્વજ્ઞો ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતઃ || ૧૪ ||
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્પ્રતિભાનવાન્ |
સર્વલોકપ્રિયઃ સાધુરદીનાત્મા વિચક્ષણઃ || ૧૫ ||
સર્વદાભિગતઃ સદ્ભિઃ સમુદ્ર ઇવ સિંધુભિઃ |
આર્યઃ સર્વસમશ્ચૈવ સદૈવ પ્રિયદર્શનઃ || ૧૬ ||
સ ચ સર્વગુણોપેતઃ કૌસલ્યાનંદવર્ધનઃ |
સમુદ્ર ઇવ ગાંભીર્યે ધૈર્યેણ હિમવાનિવ || ૧૭ ||
વિષ્ણુના સદૃશો વીર્યે સોમવત્પ્રિયદર્શનઃ |
કાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ || ૧૮ ||
ધનદેન સમસ્ત્યાગે સત્યે ધર્મ ઇવાપરઃ |
તમેવંગુણસંપન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ || ૧૯ ||
જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠગુણૈર્યુક્તં પ્રિયં દશરથઃ સુતમ્ |
પ્રકૃતીનાં હિતૈર્યુક્તં પ્રકૃતિપ્રિયકામ્યયા || ૨૦ ||
યૌવરાજ્યેન સંયોક્તુમૈચ્છત્પ્રીત્યા મહીપતિઃ |
તસ્યાભિષેકસંભારાન્દૃષ્ટ્વા ભાર્યાઽથ કૈકયી || ૨૧ ||
પૂર્વં દત્તવરા દેવી વરમેનમયાચત |
વિવાસનં ચ રામસ્ય ભરતસ્યાભિષેચનમ્ || ૨૨ ||
સ સત્યવચનાદ્રાજા ધર્મપાશેન સંયતઃ | [ચૈવ]
વિવાસયામાસ સુતં રામં દશરથઃ પ્રિયમ્ || ૨૩ ||
સ જગામ વનં વીરઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ |
પિતુર્વચનનિર્દેશાત્કૈકેય્યાઃ પ્રિયકારણાત્ || ૨૪ ||
તં વ્રજંતં પ્રિયો ભ્રાતા લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ |
સ્નેહાદ્વિનયસંપન્નઃ સુમિત્રાનંદવર્ધનઃ || ૨૫ ||
ભ્રાતરં દયિતો ભ્રાતુઃ સૌભ્રાત્રમનુદર્શયન્ |
રામસ્ય દયિતા ભાર્યા નિત્યં પ્રાણસમા હિતા || ૨૬ ||
જનકસ્ય કુલે જાતા દેવમાયેવ નિર્મિતા |
સર્વલક્ષણસંપન્ના નારીણામુત્તમા વધૂઃ || ૨૭ ||
સીતાપ્યનુગતા રામં શશિનં રોહિણી યથા |
પૌરૈરનુગતો દૂરં પિત્રા દશરથેન ચ || ૨૮ ||
શૃંગિબેરપુરે સૂતં ગંગાકૂલે વ્યસર્જયત્ |
ગુહમાસાદ્ય ધર્માત્મા નિષાદાધિપતિં પ્રિયમ્ || ૨૯ ||
ગુહેન સહિતો રામો લક્ષ્મણેન ચ સીતયા |
તે વનેન વનં ગત્વા નદીસ્તીર્ત્વા બહૂદકાઃ || ૩૦ ||
ચિત્રકૂટમનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ |
રમ્યમાવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ || ૩૧ ||
દેવગંધર્વસંકાશાસ્તત્ર તે ન્યવસન્સુખમ્ |
ચિત્રકૂટં ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્તથા || ૩૨ ||
રાજા દશરથઃ સ્વર્ગં જગામ વિલપન્સુતમ્ |
મૃતે તુ તસ્મિન્ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ || ૩૩ ||
નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છદ્રાજ્યં મહાબલઃ |
સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ || ૩૪ ||
ગત્વા તુ સુમહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ | [સ મહા.]
અયાચદ્ભ્રાતરં રામમાર્યભાવપુરસ્કૃતઃ || ૩૫ ||
ત્વમેવ રાજા ધર્મજ્ઞ ઇતિ રામં વચોઽબ્રવીત્ |
રામોઽપિ પરમોદારઃ સુમુખઃ સુમહાયશાઃ || ૩૬ ||
ન ચૈચ્છત્પિતુરાદેશાદ્રાજ્યં રામો મહાબલઃ |
પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ || ૩૭ ||
નિવર્તયામાસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ |
સ કામમનવાપ્યૈવ રામપાદાવુપસ્પૃશન્ || ૩૮ ||
નંદિગ્રામેઽકરોદ્રાજ્યં રામાગમનકાંક્ષયા |
ગતે તુ ભરતે શ્રીમાન્સત્યસંધો જિતેંદ્રિયઃ || ૩૯ ||
રામસ્તુ પુનરાલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ |
તત્રાગમનમેકાગ્રો દંડકાન્પ્રવિવેશ હ || ૪૦ ||
પ્રવિશ્ય તુ મહારણ્યં રામો રાજીવલોચનઃ |
વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભંગં દદર્શ હ || ૪૧ ||
સુતીક્ષ્ણં ચાપ્યગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્યભ્રાતરં તથા |
અગસ્ત્યવચનાચ્ચૈવ જગ્રાહૈંદ્રં શરાસનમ્ || ૪૨ ||
ખડ્ગં ચ પરમપ્રીતસ્તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ |
વસતસ્તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈઃ સહ || ૪૩ ||
ઋષયોઽભ્યાગમન્સર્વે વધાયાસુરરક્ષસામ્ |
સ તેષાં પ્રતિશુશ્રાવ રાક્ષસાનાં તથા વને || ૪૪ ||
પ્રતિજ્ઞાતશ્ચ રામેણ વધઃ સંયતિ રક્ષસામ્ |
ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દંડકારણ્યવાસિનામ્ || ૪૫ ||
તેન તત્રૈવ વસતા જનસ્થાનનિવાસિની |
વિરૂપિતા શૂર્પણખા રાક્ષસી કામરૂપિણી || ૪૬ ||
તતઃ શૂર્પણખાવાક્યાદુદ્યુક્તાન્સર્વરાક્ષસાન્ |
ખરં ત્રિશિરસં ચૈવ દૂષણં ચૈવ રાક્ષસમ્ || ૪૭ ||
નિજઘાન રણે રામસ્તેષાં ચૈવ પદાનુગાન્ |
વને તસ્મિન્નિવસતા જનસ્થાનનિવાસિનામ્ || ૪૮ ||
રક્ષસાં નિહતાન્યાસન્સહસ્રાણિ ચતુર્દશ |
તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ || ૪૯ ||
સહાયં વરયામાસ મારીચં નામ રાક્ષસમ્ |
વાર્યમાણઃ સુબહુશો મારીચેન સ રાવણઃ || ૫૦ ||
ન વિરોધો બલવતા ક્ષમો રાવણ તેન તે |
અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ || ૫૧ ||
જગામ સહમારીચસ્તસ્યાશ્રમપદં તદા |
તેન માયાવિના દૂરમપવાહ્ય નૃપાત્મજૌ || ૫૨ ||
જહાર ભાર્યાં રામસ્ય ગૃધ્રં હત્વા જટાયુષમ્ |
ગૃધ્રં ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા હૃતાં શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્ || ૫૩ ||
રાઘવઃ શોકસંતપ્તો વિલલાપાકુલેંદ્રિયઃ |
તતસ્તેનૈવ શોકેન ગૃધ્રં દગ્ધ્વા જટાયુષમ્ || ૫૪ ||
માર્ગમાણો વને સીતાં રાક્ષસં સંદદર્શ હ |
કબંધં નામ રૂપેણ વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્ || ૫૫ ||
તં નિહત્ય મહાબાહુર્દદાહ સ્વર્ગતશ્ચ સઃ |
સ ચાઽઽસ્ય કથયામાસ શબરીં ધર્મચારિણીમ્ || ૫૬ ||
શ્રમણીં ધર્મનિપુણામભિગચ્છેતિ રાઘવમ્ |
સોઽભ્યગચ્છન્મહાતેજાઃ શબરીં શત્રુસૂદનઃ || ૫૭ ||
શબર્યા પૂજિતઃ સમ્યગ્રામો દશરથાત્મજઃ |
પંપાતીરે હનુમતા સંગતો વાનરેણ હ || ૫૮ ||
હનુમદ્વચનાચ્ચૈવ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ |
સુગ્રીવાય ચ તત્સર્વં શંસદ્રામો મહાબલઃ || ૫૯ ||
આદિતસ્તદ્યથાવૃત્તં સીતાયાશ્ચ વિશેષતઃ |
સુગ્રીવશ્ચાપિ તત્સર્વં શ્રુત્વા રામસ્ય વાનરઃ || ૬૦ ||
ચકાર સખ્યં રામેણ પ્રીતશ્ચૈવાગ્નિસાક્ષિકમ્ |
તતો વાનરરાજેન વૈરાનુકથનં પ્રતિ || ૬૧ ||
રામાયાવેદિતં સર્વં પ્રણયાદ્દુઃખિતેન ચ |
પ્રતિજ્ઞાતં ચ રામેણ તદા વાલિવધં પ્રતિ || ૬૨ ||
વાલિનશ્ચ બલં તત્ર કથયામાસ વાનરઃ |
સુગ્રીવઃ શંકિતશ્ચાસીન્નિત્યં વીર્યેણ રાઘવે || ૬૩ ||
રાઘવપ્રત્યયાર્થં તુ દુંદુભેઃ કાયમુત્તમમ્ |
દર્શયામાસ સુગ્રીવો મહાપર્વત સન્નિભમ્ || ૬૪ ||
ઉત્સ્મયિત્વા મહાબાહુઃ પ્રેક્ષ્ય ચાસ્થિ મહાબલઃ |
પાદાંગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સંપૂર્ણં દશયોજનમ્ || ૬૫ ||
બિભેદ ચ પુનઃ સાલાન્સપ્તૈકેન મહેષુણા |
ગિરિં રસાતલં ચૈવ જનયન્પ્રત્યયં તદા || ૬૬ ||
તતઃ પ્રીતમનાસ્તેન વિશ્વસ્તઃ સ મહાકપિઃ |
કિષ્કિંધાં રામસહિતો જગામ ચ ગુહાં તદા || ૬૭ ||
તતોઽગર્જદ્ધરિવરઃ સુગ્રીવો હેમપિંગળઃ |
તેન નાદેન મહતા નિર્જગામ હરીશ્વરઃ || ૬૮ ||
અનુમાન્ય તદા તારાં સુગ્રીવેણ સમાગતઃ |
નિજઘાન ચ તત્રૈનં શરેણૈકેન રાઘવઃ || ૬૯ ||
તતઃ સુગ્રીવવચનાદ્ધત્વા વાલિનમાહવે |
સુગ્રીવમેવ તદ્રાજ્યે રાઘવઃ પ્રત્યપાદયત્ || ૭૦ ||
સ ચ સર્વાન્સમાનીય વાનરાન્વાનરર્ષભઃ |
દિશઃ પ્રસ્થાપયામાસ દિદૃક્ષુર્જનકાત્મજામ્ || ૭૧ ||
તતો ગૃધ્રસ્ય વચનાત્સંપાતેર્હનુમાન્બલી |
શતયોજનવિસ્તીર્ણં પુપ્લુવે લવણાર્ણવમ્ || ૭૨ ||
તત્ર લંકાં સમાસાદ્ય પુરીં રાવણપાલિતામ્ |
દદર્શ સીતાં ધ્યાયંતીમશોકવનિકાં ગતામ્ || ૭૩ ||
નિવેદયિત્વાઽભિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિં ચ નિવેદ્ય ચ |
સમાશ્વાસ્ય ચ વૈદેહીં મર્દયામાસ તોરણમ્ || ૭૪ ||
પંચ સેનાગ્રગાન્હત્વા સપ્ત મંત્રિસુતાનપિ |
શૂરમક્ષં ચ નિષ્પિષ્ય ગ્રહણં સમુપાગમત્ || ૭૫ ||
અસ્ત્રેણોન્મુક્તમાત્માનં જ્ઞાત્વા પૈતામહાદ્વરાત્ |
મર્ષયન્રાક્ષસાન્વીરો યંત્રિણસ્તાન્યદૃચ્છયા || ૭૬ ||
તતો દગ્ધ્વા પુરીં લંકામૃતે સીતાં ચ મૈથિલીમ્ |
રામાય પ્રિયમાખ્યાતું પુનરાયાન્મહાકપિઃ || ૭૭ ||
સોઽભિગમ્ય મહાત્માનં કૃત્વા રામં પ્રદક્ષિણમ્ |
ન્યવેદયદમેયાત્મા દૃષ્ટા સીતેતિ તત્ત્વતઃ || ૭૮ ||
તતઃ સુગ્રીવસહિતો ગત્વા તીરં મહોદધેઃ |
સમુદ્રં ક્ષોભયામાસ શરૈરાદિત્યસન્નિભૈઃ || ૭૯ ||
દર્શયામાસ ચાત્માનં સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ |
સમુદ્રવચનાચ્ચૈવ નલં સેતુમકારયત્ || ૮૦ ||
તેન ગત્વા પુરીં લંકાં હત્વા રાવણમાહવે |
રામઃ સીતામનુપ્રાપ્ય પરાં વ્રીડામુપાગમત્ || ૮૧ ||
તામુવાચ તતો રામઃ પરુષં જનસંસદિ |
અમૃષ્યમાણા સા સીતા વિવેશ જ્વલનં સતી || ૮૨ ||
તતોઽગ્નિવચનાત્સીતાં જ્ઞાત્વા વિગતકલ્મષામ્ |
બભૌ રામઃ સંપ્રહૃષ્ટઃ પૂજિતઃ સર્વદૈવતૈઃ || ૮૩ ||
કર્મણા તેન મહતા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ |
સદેવર્ષિગણં તુષ્ટં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ || ૮૪ ||
અભિષિચ્ય ચ લંકાયાં રાક્ષસેંદ્રં વિભીષણમ્ |
કૃતકૃત્યસ્તદા રામો વિજ્વરઃ પ્રમુમોદ હ || ૮૫ ||
દેવતાભ્યો વરં પ્રાપ્ય સમુત્થાપ્ય ચ વાનરાન્ |
અયોધ્યાં પ્રસ્થિતો રામઃ પુષ્પકેણ સુહૃદ્વૃતઃ || ૮૬ ||
ભરદ્વાજાશ્રમં ગત્વા રામઃ સત્યપરાક્રમઃ |
ભરતસ્યાંતિકં રામો હનૂમંતં વ્યસર્જયત્ || ૮૭ ||
પુનરાખ્યાયિકાં જલ્પન્સુગ્રીવસહિતશ્ચ સઃ |
પુષ્પકં તત્સમારુહ્ય નંદિગ્રામં યયૌ તદા || ૮૮ ||
નંદિગ્રામે જટાં હિત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘઃ |
રામઃ સીતામનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પુનરવાપ્તવાન્ || ૮૯ ||
પ્રહૃષ્ટમુદિતો લોકસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ સુધાર્મિકઃ | [પ્રહૃષ્ટો]
નિરામયો હ્યરોગશ્ચ દુર્ભિક્ષભયવર્જિતઃ || ૯૦ ||
ન પુત્રમરણં કિંચિદ્દ્રક્ષ્યંતિ પુરુષાઃ ક્વચિત્ |
નાર્યશ્ચાવિધવા નિત્યં ભવિષ્યંતિ પતિવ્રતાઃ || ૯૧ ||
ન ચાગ્નિજં ભયં કિંચિન્નાપ્સુ મજ્જંતિ જંતવઃ |
ન વાતજં ભયં કિંચિન્નાપિ જ્વરકૃતં તથા || ૯૨ ||
ન ચાપિ ક્ષુદ્ભયં તત્ર ન તસ્કરભયં તથા |
નગરાણિ ચ રાષ્ટ્રાણિ ધનધાન્યયુતાનિ ચ || ૯૩ ||
નિત્યં પ્રમુદિતાઃ સર્વે યથા કૃતયુગે તથા |
અશ્વમેધશતૈરિષ્ટ્વા તથા બહુસુવર્ણકૈઃ || ૯૪ ||
ગવાં કોટ્યયુતં દત્વા વિદ્વદ્ભ્યો વિધિપૂર્વકમ્ |
અસંખ્યેયં ધનં દત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો મહાયશાઃ || ૯૫ ||
રાજવંશાન્ શતગુણાન્ સ્થાપયિષ્યતિ રાઘવઃ |
ચાતુર્વર્ણ્યં ચ લોકેઽસ્મિન્ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોક્ષ્યતિ || ૯૬ ||
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ |
રામો રાજ્યમુપાસિત્વા બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યતિ || ૯૭ ||
ઇદં પવિત્રં પાપઘ્નં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ |
યઃ પઠેદ્રામચરિતં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે || ૯૮ ||
એતદાખ્યાનમાયુષ્યં પઠન્રામાયણં નરઃ |
સપુત્રપૌત્રઃ સગણઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે || ૯૯ ||
પઠન્ દ્વિજો વાગૃષભત્વમીયા-
-ત્સ્યાત્ ક્ષત્રિયો ભૂમિપતિત્વમીયાત્ |
વણિગ્જનઃ પણ્યફલત્વમીયા-
-જ્જનશ્ચ શૂદ્રોઽપિ મહત્ત્વમીયાત્ || ૧૦૦ ||
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે બાલકાંડે (નારદવાક્યં નામ) પ્રથમઃ સર્ગઃ || ૧ ||