dhyānaṃ
vāsudēvēndrayōgīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabōdhōbhidhīyatē ||
sādhanachatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mōkṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivēkaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanachatuṣṭayam
sādhanachatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivēkaḥ |
ihāmutrārthaphalabhōgavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ chēti |
nityānityavastuvivēkaḥ
nityānityavastuvivēkaḥ kaḥ ?
nityavastvēkaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayamēva nityānityavastuvivēkaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhōgēṣu ichChārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamō dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ cha iti |śamaḥ kaḥ ?
manōnigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
chakṣurādibāhyēndriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānamēva |
titikṣā kā ?
śītōṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvēdāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
chittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mōkṣō mē bhūyād iti ichChā |
ētat sādhanachatuṣṭayam |
tatastattvavivēkasyādhikāriṇō bhavanti |
tattvavivēkaḥ
tattvavivēkaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyēti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañchakōśātītaḥ san
avasthātrayasākṣī sachchidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhōgāyatanaṃ śarīram
asti jāyatē vardhatē vipariṇamatē apakṣīyatē vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadētatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhōgasādhanaṃ
pañchajñānēndriyāṇi pañchakarmēndriyāṇi pañchaprāṇādayaḥ
manaśchaikaṃ buddhiśchaikā
ēvaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānēndriyāṇi
śrōtraṃ tvak chakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañcha jñānēndriyāṇi |
śrōtrasya digdēvatā |
tvachō vāyuḥ |
chakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānēndriyadēvatāḥ |
śrōtrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvachō viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
chakṣuṣō viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañchakarmēndriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañchakarmēndriyāṇi |
vāchō dēvatā vahniḥ |
hastayōrindraḥ |
pādayōrviṣṇuḥ |
pāyōrmṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmēndriyadēvatāḥ |
vāchō viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyōrviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayōrviṣayaḥ gamanam |
pāyōrviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvāchyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā’jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrōtrādijñānēndriyaiḥ śabdādiviṣayaiścha jñāyatē iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityuchyatē |
svapnāvasthā
svapnāvasthā kēti chēt ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamayē yaḥ prapañchaḥ pratīyatē sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityuchyatē |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhēna mayā nidrā’nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityuchyatē |
pañcha kōśāḥ
pañcha kōśāḥ kē ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manōmayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśchēti |
annamayakōśaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasēnaiva bhūtvā annarasēnaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyatē tadannamayaḥ kōśaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakōśaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañchavāyavaḥ vāgādīndriyapañchakaṃ prāṇamayaḥ kōśaḥ |
manōmayakōśaḥ
manōmayaḥ kōśaḥ kaḥ ?
manaścha jñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa manōmayaḥ kōśaḥ |
vijñānamayakōśaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa vijñānamayaḥ kōśaḥ
ānandamayakōśaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
ēvamēva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kōśaḥ |
ētatkōśapañchakam |
pañchakōśātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaścha
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svēnaiva jñāyatē
tadyathā madīyatvēna jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañchakōśādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvēna jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
sachchidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatrayē’pi tiṣṭhatīti sat |
chitkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
ēvaṃ sachchidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha chaturviṃśatitattvōtpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamōguṇātmikā māyā asti |
pañchabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyōstējaḥ |
tējasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē
ākāśasya sātvikāṃśāt śrōtrēndriyaṃ sambhūtam |
vāyōḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agnēḥ sātvikāṃśāt chakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanēndriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇēndriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manōbuddhyahaṅkāra chittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niśchayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
chintanakartṛ chittam |
manasō dēvatā chandramāḥ |
buddhē brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
chittasya vāsudēvaḥ |
rajōguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyōḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanhēḥ rājasāṃśāt pādēndriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthēndriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudēndriyaṃ sambhūtam |
ētēṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañchaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamōguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañchīkṛtapañchatattvāni bhavanti |
pañchīkaraṇaṃ kathaṃ iti chēt |
ētēṣāṃ pañchamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ēkamēkaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ēkamēkamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ chaturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyēṣu ardhēṣu svabhāgachatuṣṭayasaṃyōjanaṃ kāryam |
tadā pañchīkaraṇaṃ bhavati |
ētēbhyaḥ pañchīkṛtapañchamahābhūtēbhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
ēvaṃ piṇḍabrahmāṇḍayōraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ cha
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa ēva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvēna jānāti |
avidyōpādhiḥ san ātmā jīva ityuchyatē |
māyōpādhiḥ san īśvara ityuchyatē |
ēvaṃ upādhibhēdāt jīvēśvarabhēdadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsārō na nivartatē |
tasmātkāraṇānna jīvēśvarayōrbhēdabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñchijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhēdabuddhiḥ syādubhayōḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti chēnna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavāchyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ chaitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
ēvaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavāchyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhachaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
ēvaṃ cha jīvēśvarayō chaitanyarūpēṇā’bhēdē bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
ēvaṃ cha vēdāntavākyaiḥ sadgurūpadēśēna cha sarvēṣvapi
bhūtēṣu yēṣāṃ
brahmabuddhirutpannā tē jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā dēhō’haṃ puruṣō’haṃ brāhmaṇō’haṃ śūdrō’hamasmīti
dṛḍhaniśchayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ sachchidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
chidākāśarūpō’smīti dṛḍhaniśchaya
rūpō’parōkṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparōkṣajñānēna nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti chēt
āgāmisañchitaprārabdhabhēdēna trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānōtpattyanantaraṃ jñānidēhakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyatē |
sañchita karma
sañchitaṃ karma kim ?
anantakōṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañchitaṃ jñēyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti chēt |
idaṃ śarīramutpādya iha lōkē ēvaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhōgēna naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhōgādēva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañchitaṃ karma brahmaivāhamiti niśchayātmakajñānēna naśyati |āgāmi karma api jñānēna naśyati kiñcha āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandhō nāsti |
jñāniḥ
kiñcha yē jñāninaṃ stuvanti bhajanti archayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gachChati |
yē jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavāchyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgachChati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā chātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnōti |
tarati śōkamātmavit iti śrutēḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapachasya gṛhē’tha vā |
jñānasamprāptisamayē muktā’sau vigatāśayaḥ | iti smṛtēścha |iti śrīśaṅkarabhagavatpādāchāryapraṇītaḥ tattvabōdhaprakaraṇaṃ samāptam |